Ong canh cửa ong dú và ong mật: đọc tín hiệu khác nhau

Ong canh của ong mật đứng ngoài cầu đáp, còn ong canh của ong dú đứng trong ống cửa và chặn ngay lối vào. Vì vậy người chuyển nghề phải đổi chỗ nhìn: thôi tìm đám ong gác ngoài ván đáp, hãy nhìn vào miệng ống, đếm những cái đầu thò ra và xem chúng phản ứng ra sao khi có vật lạ đến gần.

Thói quen cũ: nhìn ong gác ngoài cầu đáp

Ai nuôi ong mật lâu đều có phản xạ liếc cầu đáp trước khi mở thùng. Ong gác ong mật đứng thành hàng ở ván đáp, ngóc đầu, giơ râu, và khi bị chọc thì cả đám bốc lên, lao vào mặt người. Nhìn mức hung hăng của đám gác, người nuôi đoán được đàn mạnh hay yếu, có bị cướp hay không, hôm nay có nên mở thùng hay để mai.

Mang nguyên phản xạ đó sang ong dú thì gần như không thấy gì. Thùng ong dú thường không có ván đáp rộng, cửa chỉ là một lỗ nhỏ, và đàn dựng thêm một cái ống bằng sáp trộn nhựa cây chìa ra ngoài. Ong canh đứng bên trong ống ấy. Đứng xa nhìn vào, nhiều người mới tưởng cửa tổ vắng tanh, rồi lo đàn yếu, trong khi đàn vẫn đang canh rất chặt.

Ống cửa ong dú: chỗ đứng của ong canh

Ống cửa là công trình của chính đàn. Ong dú lấy nhựa cây, trộn với sáp tiết ra, đắp dần thành một miệng ống. Hình dạng ống có thể khác nhau giữa các loài ong dú và giữa từng đàn: có ống ngắn, có ống loe như miệng kèn, có ống mềm và dính, có ống cứng và khô. Người nuôi không nên gỡ ống này cho gọn, vì đó là cái cổng và cũng là trạm gác của cả tổ.

Ong canh đứng thế nào

• Đứng sát mép trong miệng ống, đầu và râu hướng ra ngoài.
• Một số con bay lơ lửng ngay trước cửa, đối diện miệng ống, như đang soi từng con ong về.
• Ong về tổ được ong canh chạm râu, đánh hơi; con lạ bị giữ lại.

Miệng ống co giãn theo tình hình

Chiều tối, trời trở lạnh hoặc mưa dầm, nhiều đàn thu hẹp miệng ống, có đàn gần như bít kín qua đêm rồi sáng lại mở ra. Đây là cách giữ ấm và giữ an toàn, không phải đàn đang chết. Người từ ong mật quen thu hẹp cửa bằng tay; với ong dú, đàn tự làm việc đó và làm tốt hơn.

Ong dú phản ứng ra sao khi có kẻ lạ

Ong dú không có ngòi đốt. Vì vậy cách phòng thủ khác hẳn, và cách người nuôi đọc tín hiệu cũng phải khác. Thay vì một đám bốc lên đốt, phản ứng của ong dú diễn ra sát cửa, nhỏ, nhanh và dai.

Chỗ người chuyển nghề hay hiểu nhầm: ong dú bu vào tóc, chui vào tai, cắn lên da, nhưng không gây sưng như vết ong mật đốt. Vì không đau nhiều nên dễ coi thường, đứng sát cửa lâu, thở vào miệng ống. Với đàn, đó vẫn là một lần bị quấy, và nếu ngày nào cũng vậy thì ong canh phải dồn ra cửa nhiều hơn, bớt quân đi kiếm ăn.

Đọc tín hiệu ở miệng ống: năm điều nên nhìn

1. Số đầu ong ở mép ống. Sáng sớm trời đẹp, một đàn khỏe thường có vài con canh đứng sát mép. Ngày nào cũng thấy mép ống trống trơn, không ai đứng, nên xem thêm lượng ong ra vào.
2. Ong bay lơ lửng trước cửa. Vài con lơ lửng là bình thường. Cả đám lơ lửng, quay đầu về một phía giữa trưa thì có thể đang có ong lạ dòm ngó hoặc có kẻ rình gần cửa.
3. Ong ôm nhau vật lộn ở cửa. Từng cặp ong cắn nhau, rơi xuống đất là dấu hiệu nên theo dõi sát. Đó có thể là ong lạ thử vào lấy mật.
4. Nhựa mới đắp quanh cửa. Nhựa mới bóng, còn dính, đắp thêm quanh miệng ống hoặc khe thùng, thường cho thấy đàn vừa cảm thấy bị đe dọa và đang gia cố.
5. Miệng ống bít lâu bất thường. Bít qua đêm là thường; giữa buổi sáng nắng ráo vẫn bít và không thấy ong ra thì cần ghé mắt kỹ, xem có kiến hay thứ gì đang bám quanh thùng.

Mỗi điều trên chỉ là một mẩu tin. Gom ba bốn mẩu tin trong vài ngày liền mới nói được điều gì đó. Ghi lại ngắn gọn cho từng thùng giúp so sánh dễ hơn, nhất là khi nuôi nhiều đàn. Có thể xem thêm các bài trong mục Kỹ thuật nuôi để ghép với cách đọc cửa tổ nói chung.

Đứng ở đâu, lúc nào để xem ong canh

Giờ xem

Sáng sớm khi ong bắt đầu ra và chiều muộn khi ong về là hai lúc dễ đọc nhất. Giữa trưa nắng gắt, ong canh có khi rút sâu vào trong ống, nhìn dễ nhầm là cửa vắng.

Chỗ đứng

• Đứng lệch sang một bên thùng, không chắn đường bay thẳng ra vào.
• Giữ mặt cách miệng ống một khoảng, đừng thở thẳng vào cửa.
• Không dùng đèn pin rọi vào ống vào ban đêm, ong canh sẽ dồn ra và cả đàn bị khuấy.
• Không đưa que, cọng cỏ chọc vào ống để xem phản ứng. Đó là thói quen thử đàn của nhiều người nuôi ong mật, không cần với ong dú.

Khi nào cửa tổ đáng lo, khi nào không

Người mới hay lo ở những chỗ không cần lo và bỏ qua chỗ cần lo. Vài cặp đối chiếu dễ nhớ:

• Không cần lo: miệng ống bít qua đêm; ong canh rút vào trong khi trời mưa; vài con ong bay vòng quanh người khi đứng gần.
• Nên theo dõi: ong vật nhau ở cửa nhiều ngày; mép ống trống nhiều buổi sáng đẹp trời liền; nhựa đắp thêm dày đặc ở khe thùng mà không rõ nguyên nhân.
• Cần xử lý ngay: đường kiến nối vào thùng; mật chảy rỉ ra ngoài cửa; xác ong nằm dày trước cửa.

Khi cần xử lý, thao tác gọn: cắt đường kiến, lau mật rỉ, che chắn kẻ rình, rồi để đàn tự sắp lại cửa. Không gỡ ống cửa, không nong rộng miệng ống cho ong ra vào dễ. Đàn hẹp cửa vì có lý do của nó.

Lời khuyên từ trại

Ở trại Ong Quý vùng Trảng Bàng, thói quen đầu tiên dặn người từ ong mật sang là đi một vòng nhìn miệng ống mỗi sáng, không mở thùng. Chỉ cần nhìn ong canh, nhựa quanh cửa và lượng ong mang phấn về là đã biết phần lớn chuyện của đàn. Ai muốn thấy tận mắt các kiểu ống cửa khác nhau giữa các đàn, hay tìm hiểu mật ong dú, tổ giống và các sản phẩm từ sáp ong dú như son dưỡng môi, có thể xem tại trại Ong Quý. Muốn đứng cạnh thùng mà học cách đọc cửa tổ thì có thể đăng ký tham quan trại.

Câu hỏi thường gặp