Vì sao thu mật xong đàn ong dú yếu đi: hiểu từ gốc

Muốn biết vì sao thu mật xong đàn yếu đi, cần trả lời trước một câu đơn giản hơn: mật để làm gì trong một tổ ong dú? Phần lớn người mới nghĩ mật là «phần dư» đàn làm ra, lấy đi thì đàn làm lại. Thật ra mật là một mắt xích trong cả guồng máy nuôi đàn. Rút mắt xích đó ra thì nhiều thứ khác chậm theo, và chậm theo một trình tự có thể đoán được.

Bên trong tổ: ba khu, ba việc

Tổ ong dú chia khá rõ thành các khu. Ở giữa là khối nhộng, gồm các ô nhỏ xếp thành từng tầng, nơi ong chúa đẻ và ấu trùng lớn lên. Bao quanh là các bầu mật và bầu phấn, hình như những cái lọ nhỏ, làm bằng sáp ong trộn nhựa cây, thứ mà người nuôi hay gọi chung là keo. Ngoài cùng là lớp vỏ bọc và lối ra vào.

• Mật cho năng lượng: ong thợ bay đi kiếm ăn, giữ nhiệt cho tổ, tiết sáp đều cần nó.
• Phấn cho đạm: nuôi ấu trùng là chủ yếu dựa vào phấn.
• Sáp và nhựa cây là vật liệu xây: bầu mới, ô nhộng mới, vá chỗ hở.

Thu mật lấy trực tiếp phần năng lượng dự trữ. Nếu tay thu làm vỡ bầu, đàn mất thêm vật liệu và phải bỏ công dọn mật chảy. Nếu dao chạm cả bầu phấn, đàn mất luôn một phần đạm nuôi nhộng.

Chuỗi phản ứng sau khi bị lấy mật

1. Ngay trong ngày: đàn xáo trộn, ong canh cửa nhiều hơn, mùi mật lan ra thu hút kiến và ruồi nhỏ.
2. Mấy ngày đầu: ong thợ dồn sức vá tổ, dọn mật chảy, xây lại bầu. Việc này tốn mật và tốn công, đúng lúc mật vừa bị lấy.
3. Vài tuần sau: nếu dự trữ eo hẹp, đàn cắt bớt việc nuôi nhộng. Ong chúa đẻ chậm lại. Lúc này nhìn ngoài chưa thấy gì nhiều.
4. Thêm một thời gian nữa: lứa ong lẽ ra phải nở không có đủ, ong thợ già dần mất đi mà không có lứa thay. Đây là lúc người nuôi thấy cửa tổ thưa hẳn.

Điểm hay bị hiểu nhầm nằm ở bước 3 và 4: đàn yếu thật sự bắt đầu từ lúc nuôi nhộng chậm lại, nhưng phải chờ thêm một khoảng mới lộ ra ngoài. Nên khi thấy đàn thưa, nguyên nhân thường đã xảy ra từ trước đó khá lâu.

Đọc nguyên nhân từ thời điểm đàn yếu

Ba nhóm này cần ba cách sửa khác nhau. Nhóm đầu là sửa tay nghề thu và chặn sâu hại. Nhóm thứ hai là chọn chỗ đặt thùng gần nguồn hoa. Nhóm thứ ba là sửa lịch và mức thu. Xem thêm cách đọc mùa hoa ở mục Nguồn hoa theo mùa.

Thu sao cho đàn ít hụt

Từ cơ chế trên rút ra được mấy nguyên tắc dễ nhớ:

• Chỉ lấy những bầu mật đã đóng kín, nằm ở rìa, xa khối nhộng.
• Chừa lại phần dự trữ đủ cho đàn qua những ngày không ra ngoài được.
• Không đụng vào bầu phấn và khối nhộng.
• Thu khi phía trước còn thời gian có hoa, không thu ngay trước mùa khan.
• Làm gọn, đóng nắp sớm, lau sạch mật vương vãi.

Thao tác thu cụ thể từng bước có ở mục Thu mật.

Đàn yếu rồi thì làm gì

Nếu đàn còn ong chúa, còn khối nhộng, việc chính là để yên và chặn sâu hại. Không mở ra xem mỗi ngày, vì mỗi lần mở là thêm một lần đàn phải vá. Đặt thùng nơi mát, khô, gần nguồn hoa. Không đổ nước đường vào tổ; mật ong dú quý vì là mật hoa thật, và cho ăn đường cũng không thay được phấn để nuôi nhộng. Nếu sau một thời gian dài đàn vẫn đi xuống, lúc đó mới tính chuyện ghép đàn hoặc thay giống.

Bắt đầu với tổ giống tốt

Một đàn khoẻ ngay từ đầu chịu thu tốt hơn hẳn một đàn còn non. Người mới nên bắt đầu bằng tổ tách từ đàn nuôi ổn định, không bắt tổ rừng. Trại Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh có tổ ong dú giống, mật ong dú, cùng son dưỡng môi từ sáp ong dú và hộp quà mật. Ai muốn tận tay học cách tách bầu mà không làm vỡ thì có thể tham gia buổi học thực hành tại trại.

Câu hỏi thường gặp