Ong dú bỏ tổ: vì sao hiếm hơn ong mật rất nhiều

Ai từng nuôi ong nội (ong mật châu Á) đều biết cảm giác sáng ra thấy thùng trống trơn: cả đàn kéo nhau đi chỉ sau một đêm, bỏ lại bánh tổ còn mật. Người chuyển sang nuôi ong dú hay mang theo nỗi lo đó. Thật ra ong dú là loài rất khó bỏ tổ, và lý do nằm ở chính cách đàn ong này sống và sinh sản. Hiểu được sinh học của nó thì cũng hiểu vì sao, khi thùng ong dú trống, nên nghĩ đến những khả năng khác trước.

Chìa khoá nằm ở con ong chúa

Ở ong mật, ong chúa dù đẻ nhiều vẫn giữ được khả năng bay. Khi tổ bị quấy mạnh, thiếu thức ăn hay quá nóng, cả đàn có thể kéo nhau bay đi tìm chỗ mới, ong chúa bay cùng. Hiện tượng này gọi là bỏ tổ, và ong nội ở Việt Nam nổi tiếng là hay bỏ tổ.

Ong dú thì khác. Ong chúa tơ chỉ bay một lần để giao phối. Sau đó buồng trứng phát triển làm bụng chúa phình to, cánh không đủ đưa cơ thể bay đi nữa. Con chúa này sẽ ở lại trong tổ gần như suốt đời. Một đàn mà mẹ không bay được thì rất khó kéo nhau đi một lượt.

Ong dú «ra riêng» chậm rãi như thế nào

Ong mật chia đàn bằng cách chúa già dẫn một nửa đàn bay đi, để lại tổ cho chúa mới. Ong dú làm ngược lại và chậm hơn nhiều:

1. Ong thợ tìm một hốc trống gần đó, bắt đầu tha sáp, nhựa cây sang để trám và dựng tổ.
2. Chúng vận chuyển cả mật, sáp từ tổ mẹ qua tổ mới, đi lại liên tục giữa hai nơi.
3. Khi tổ mới đủ dùng, một con chúa tơ cùng một nhóm ong thợ chuyển sang, chúa tơ bay ra giao phối rồi ở lại.
4. Tổ con còn qua lại với tổ mẹ một thời gian rồi mới tách hẳn.

Tổ mẹ vẫn giữ nguyên chúa cũ, đàn cũ. Vì vậy ong dú không có kiểu cả đàn bay đi để lại thùng trống. Người nuôi tận dụng chính đặc tính này để nhân đàn bằng cách tách tổ thủ công, chứ không phải chờ đàn chia như ong mật. Cách tách cụ thể có trong mục Kỹ thuật nuôi.

So sánh nhanh ong dú và ong mật

Vậy thùng ong dú trống là do đâu?

Khi một thùng ong dú không còn con ong nào, trước khi kết luận «bỏ tổ», nên xem lại mấy khả năng thường gặp hơn:

Đàn suy rồi chết

Mất chúa mà không có chúa thay, đàn tách quá yếu, thiếu nguồn hoa lúc giao mùa, nóng kéo dài. Đàn hao dần qua nhiều tuần, đến khi chỉ còn lèo tèo vài con rồi hết. Bên trong thường thấy bầu cạn, bánh ấu trùng teo.

Bị kẻ thù phá

Kiến tràn vào, ruồi lính đen đẻ trứng làm giòi phá bầu phấn, hoặc thằn lằn, nhện rình ở cửa tổ làm hao ong thợ liên tục. Những thứ này được nói kỹ trong mục Rủi ro & thiên địch.

Ngộ độc

Ong thợ đi kiếm ăn dính thuốc trừ sâu. Dấu hiệu là nhiều xác ong trước cửa tổ trong thời gian ngắn.

Đàn mới chưa định vị

Đây là trường hợp gần với «bỏ tổ» nhất. Đàn vừa tách về, chưa gắn với chỗ mới mà bị dời thêm, bị mở liên tục, hoặc thùng nóng quá. Ong thợ bay đi không tìm được đường về, đàn mỏng dần rất nhanh. Cách tránh: đặt cố định ngay từ đầu và để yên trọn tuần đầu.

Bài học cho người mới

Hiểu đúng sinh học giúp người nuôi bớt lo một nỗi lo không cần thiết, và tập trung vào những thứ thật sự làm hao đàn: chỗ đặt, kẻ thù, nguồn hoa, cách tách. Ong dú không bỏ đi dễ dàng như ong mật, nên khi đàn mất, gần như luôn có một nguyên nhân ở môi trường hoặc trong cách chăm. Ghi lại chuyện gì xảy ra ở thùng đó mấy tuần trước sẽ giúp lần sau không lặp lại.

Với người bắt đầu, chọn được một đàn đã ổn định, chúa đang đẻ đều là nửa chặng đường. Trại Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh có tổ ong dú giống tách đúng cách, cùng mật ong dú, hộp quà mật và son dưỡng từ sáp ong dú; xem tại ongquy.com. Ai muốn tận mắt xem một tổ ong dú mở ra bên trong trông thế nào, bầu mật bầu phấn ra sao, có thể đăng ký tour học thực hành tại trại.

Câu hỏi thường gặp