Ẩm mốc và mối trong thùng: hiểu từ cấu tạo tổ ong dú

Người chuyển từ nuôi ong mật sang ong dú hay mang theo một thói quen: thùng ẩm thì đàn tự quạt cánh làm khô. Ong mật làm được việc đó khá tốt. Ong dú thì khác. Tổ của chúng xây bằng một thứ vật liệu riêng, mật chứa nhiều nước hơn, phấn được ủ chua trong bầu, nên ẩm và mối gây hại theo cách riêng mà người nuôi cần hiểu từ gốc.

Bài này đi từ cấu tạo tổ ong dú để giải thích vì sao ẩm mốc lại đáng lo, rồi giúp phân biệt mốc thật với những thứ trông giống mốc nhưng hoàn toàn bình thường trong tổ.

Tổ ong dú làm bằng gì và vì sao nhạy với ẩm

Ong dú không xây bánh tổ lục giác thẳng đứng như ong mật. Chúng dựng một cụm nhộng ở giữa, bao quanh là các bầu tròn đựng mật và đựng phấn, tất cả làm từ sáp do ong tiết ra trộn với nhựa cây chúng mang về. Hỗn hợp đó dẻo, màu nâu sẫm, mùi hắc nhẹ. Ngoài ra ong còn trát keo lên các khe hở của thùng để bịt gió và chặn côn trùng.

Vật liệu này chắc khi khô, nhưng ở trong một cái thùng ẩm lâu ngày thì mềm dần, bầu dễ xệ, dễ nứt. Một bầu mật nứt chảy xuống đáy là đủ để kéo kiến tới và làm đáy thùng thêm ướt. Ong dú cũng là loài nhỏ, đàn ít cá thể hơn ong mật, nên khả năng làm khô tổ bằng cách quạt cánh hạn chế. Chúng chống ẩm chủ yếu bằng cách bịt khe; nếu nước vào từ đáy hay từ vết nứt lớn thì đàn không tự xoay xở được.

Mối gây hại theo đường gián tiếp

Mối không ăn sáp hay mật. Thứ chúng ăn là thùng gỗ và chân kê gỗ. Hại thật nằm ở ba hậu quả kéo theo:

1. Đáy thùng mục tạo khe, nước mưa và hơi đất đi thẳng vào tổ.
2. Đường đất của mối thành lối đi sẵn cho kiến, mà kiến mới là kẻ cướp mật và ấu trùng.
3. Thùng yếu chân dễ nghiêng đổ khi gió lớn, cả tổ bên trong vỡ theo.

Vì vậy chống mối với ong dú thực chất là giữ cho cái vỏ nhà còn kín và chắc. Chân trụ gạch hay bê tông, gỗ khô, gầm thoáng là đủ cho phần lớn trường hợp. Không xịt thuốc lên thùng, vì ong đi lại và lấy vật liệu sát mặt gỗ.

Mốc thật hay chỉ trông giống mốc

Đây là chỗ người mới hay lo nhầm nhất khi mở thùng ong dú lần đầu. Nhiều thứ bình thường trong tổ nhìn qua rất giống hư hỏng.

Nguyên tắc dễ nhớ: thứ gì nằm trong bầu là việc của ong, thứ gì mọc trên gỗ là việc của người nuôi.

Xử lý ẩm mốc mà không phá tổ

• Chọn ngày nắng ráo, mở nắp vào giữa buổi sáng.
• Lau khô mặt trong nắp và phần vách gỗ đọng nước bằng khăn sạch, khô.
• Cạo nhẹ vệt mốc trên gỗ, không cạo lớp keo ong, không đụng bầu và cụm nhộng.
• Để hé nắp ít phút cho thoáng, rồi đóng lại kín như cũ.
• Tìm và sửa đường nước vào: khe nứt, mái hẹp, chân kê thấp, chỗ đặt trũng.

Nếu đáy thùng đã mục, chuyển cả cụm tổ sang thùng mới khô. Đây là việc cần tay nghề; người chưa làm nên xem kỹ hướng dẫn ở mục Kỹ thuật nuôi trước.

Khác biệt khi nuôi cả ong mật và ong dú

Người nuôi song song hai loài nên tách riêng hai bộ thói quen. Thùng ong mật có thể mở thường hơn và đàn tự điều hòa ẩm tốt hơn; thùng ong dú nên ít mở, đặt chỗ khô hơn, ưu tiên kín và chắc. Áp cách kiểm thùng ong mật sang ong dú dễ làm đàn ong dú mất nhiệt và xáo trộn bầu. Các rủi ro khác riêng của ong dú có thêm ở mục Rủi ro & thiên địch.

Học từ chính một trại đang nuôi

Đọc về cấu tạo tổ là một chuyện, nhìn tận mắt bầu mật, bầu phấn và lớp keo trong thùng là chuyện khác hẳn. Trại ong dú Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh nuôi ong dú làm nghề chính, có tổ giống, mật ong dú, sản phẩm từ sáp ong dú như son dưỡng môi và hộp quà mật. Người muốn học thực hành, mở thùng cùng người có nghề, có thể đăng ký tour tham quan tại trại.

Câu hỏi thường gặp