Thằn lằn, nhện rình cửa tổ: ong dú tự vệ ra sao

Ong dú không có ngòi đốt. Nghe vậy nhiều người nghĩ đàn ong dú hoàn toàn bị động trước thằn lằn hay nhện. Thật ra cửa tổ ong dú là một công trình phòng thủ khá tinh: nhỏ, có ống dẫn, có lính gác, và đàn khoẻ biết thu hẹp nó khi cần. Hiểu được cái «thành trì» đó thì người nuôi sẽ biết lúc nào nên để yên và lúc nào phải giúp.

Cửa tổ ong dú được xây để phòng thủ

Ống cửa

Phần lớn đàn ong dú xây ở cửa một ống ngắn bằng hỗn hợp nhựa cây và sáp. Ống chỉ đủ cho một hai con chen qua. Mép ống thường dính, kiến hay côn trùng nhỏ bò vào dễ bị mắc lại.

Ong canh

Ở miệng ống luôn có vài con đứng gác. Gặp kẻ lạ, chúng xông ra cắn, bám vào chân, râu, hoặc quệt nhựa dính lên kẻ địch. Với côn trùng nhỏ thì đủ, với thằn lằn thì vô ích — thằn lằn chỉ cần há miệng.

Đóng cửa ban đêm

Nhiều đàn thu hẹp hoặc gần như bít ống cửa khi trời tối, sáng ra lại mở. Đó là lý do ít khi thấy ong ra vào lúc chập tối, và cũng là lúc thạch sùng, tắc kè đi săn ít bắt được ong dú hơn so với lúc chạng vạng hay sáng sớm.

Từng kẻ rình săn ong dú theo kiểu nào

Điểm chung của chúng: không ai phá được ống cửa, nên tất cả đều săn ở «vùng ngoài thành», tức khoảng vài gang tay trước cửa và trên đường bay.

• Thằn lằn, nhông, tắc kè: nằm im cạnh cửa hoặc trên thân cây gần đó, đớp con ong vừa chui ra hay sắp hạ cánh.
• Nhện lưới: giăng ngang đường bay. Ong bay thẳng ra từ cửa, gặp lưới thì dính.
• Nhện nhảy, nhện cua: không giăng lưới, phục ngay trên mặt thùng hoặc trên hoa, vồ khi ong đến gần.
• Bọ sát thủ: loài nguy hiểm nhất ở cửa tổ, đậu sát miệng ống, dùng mỏ chích ong canh và ong ra vào.

Đọc cửa tổ để biết đàn có bị rình không

Cách quan sát: đứng lệch sang một bên, không chắn đường bay, nhìn khoảng vài phút vào buổi sáng khi ong làm việc nhiều nhất. Quan sát đều đặn một thùng sẽ giúp nhận ra cái gì là bình thường của đàn đó.

Khi nào người nuôi cần ra tay

Đàn khoẻ, ong ra vào dày, thì một con thằn lằn ghé qua không đáng bận tâm. Người nuôi chỉ cần giúp khi:

1. Đàn mới tách hoặc mới chuyển chỗ, lượng ong còn ít.
2. Có kẻ rình thường trực, ngày nào cũng thấy ở cùng một vị trí.
3. Gặp bọ sát thủ — loài này nên bắt bỏ ngay.
4. Thùng có khe hở ngoài cửa chính, làm đàn phải canh nhiều cửa.

Cách giúp vẫn là dọn chỗ trú, gỡ lưới, kê thùng lên giá thoáng và bịt khe hở. Không phun thuốc, không dùng keo dính gần thùng. Chi tiết các thao tác này có ở mục Kỹ thuật nuôi.

Những hiểu lầm hay gặp

• «Ong không đốt nên con gì cũng ăn được»: sai. Kẻ rình chỉ bắt được ong ở ngoài; trong tổ đàn khoẻ vẫn an toàn trước chúng.
• «Ong canh đông là đàn mạnh»: chưa chắc. Canh dày bất thường giữa ban ngày có khi là đàn đang bị quấy.
• «Phải diệt hết thằn lằn»: không cần và cũng không làm được. Làm cho chúng không muốn ở cạnh thùng là đủ.

Các loài gây hại khác và cách nhận biết được gom ở mục Rủi ro & thiên địch.

Bắt đầu bằng một đàn đã vững

Một đàn khoẻ ngay từ đầu tự lo được phần lớn chuyện cửa tổ. Vì vậy với người mới, chọn tổ giống ổn định quan trọng hơn mọi mẹo chống thằn lằn. Trại ong dú Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh có tổ ong dú giống, bên cạnh mật ong dú, sản phẩm từ sáp ong dú như son dưỡng môi và hộp quà mật — xem tại ongquy.com. Muốn tận mắt nhìn ống cửa và ong canh làm việc thì có thể tham gia tour học thực hành tại trại.

Câu hỏi thường gặp