Vì sao đàn ong dú suy dần? Hiểu cơ chế để chẩn đoán

Một đàn ong dú không phải một khối cố định mà là dòng người thay ca liên tục: ong thợ già đi kiếm ăn rồi mất dần ngoài đồng, ong non nở ra từ các ô ấu trùng để thế chỗ. Đàn mạnh khi lớp mới nở nhiều hơn lớp mất đi. Đàn suy dần khi phép cộng ấy bị lệch, dù chỉ lệch một ít mỗi ngày.

Hiểu được điều này thì chẩn đoán gọn hơn hẳn: thay vì kể ra hàng chục nguyên nhân, chỉ cần hỏi đàn đang mất nhiều hơn hay đang sinh ít đi.

Đàn ong dú vận hành thế nào

Trong tổ ong dú, chúa đẻ vào những ô sáp đã được ong thợ đổ sẵn thức ăn, rồi ô được niêm lại. Ấu trùng ăn phần dự trữ đó cho tới khi lớn và nở. Nghĩa là muốn có ong non, đàn phải có ba thứ cùng lúc: chúa đẻ đều, đủ ong thợ làm ô và đủ mật phấn để đổ vào ô.

Ong mới nở có màu nhạt, ban đầu làm việc trong tổ, sau mới ra ngoài. Vì thế ong non màu nhạt tập bay lượn trước cửa tổ vào buổi sáng là dấu hiệu dễ thấy nhất cho thấy bên bổ sung vẫn đang chạy.

Bên hao hụt: ong mất nhanh hơn bình thường

Nhóm này làm đàn thưa đi nhưng trong tổ vẫn có ấu trùng, vẫn có ong non. Hay gặp nhất:

• Thuốc trừ sâu trên cây quanh tổ: ong chết rải rác ngoài đồng, người nuôi không thấy xác.
• Kiến theo cành, theo chân kệ quấy liên tục, ong phải dồn sức giữ cửa.
• Cướp mật từ đàn khác, thường lúc thiếu hoa: ong vật nhau ở cửa, xác rơi trước tổ.
• Thời tiết: nắng gắt kéo dài hoặc mưa dầm làm ong ít ra được, ra thì hao.

Bên bổ sung: đàn không sinh đủ

Nhóm này nguy hiểm hơn vì khó thấy. Ong ra vào vẫn có, nhưng là lớp ong già, không có lớp thay thế. Nguyên nhân hay gặp:

• Mất chúa hoặc chúa yếu: nhiều tuần không thấy ong non tập bay, trong khi tổ cạnh đó vẫn có.
• Thiếu thức ăn: không đủ mật phấn để đổ ô, chúa đẻ chậm lại. Thường đi kèm mùa ít hoa.
• Tổ quá nóng hoặc quá ẩm: ấu trùng phát triển kém, có khi hỏng cả mảng.
• Tách đàn quá non: phần tách đi quá ít ong, không đủ người làm ô.

Bảng chẩn đoán theo hai vế

Đừng chữa ong dú bằng sách ong mật

Nhiều người nuôi ong mật chuyển sang ong dú và mang theo thói quen cũ. Có mấy chỗ khác hẳn:

• Ong mật có những bệnh và ký sinh nổi tiếng cần xử lý định kỳ. Với ong dú, những thứ đó không phải chuyện chính; dùng thuốc trị theo kiểu ong mật là thêm rủi ro chứ không thêm lợi.
• Ong mật quen được cho ăn nước đường vào mùa thiếu hoa. Ong dú có thể hỗ trợ khi đàn rất yếu, nhưng cho ăn tràn lan làm lẫn vào mật và dễ gây cướp mật.
• Ong mật mở thùng kiểm cầu, kiểm chúa thường xuyên. Tổ ong dú được niêm bằng sáp và keo, mỗi lần mở là đàn phải sửa lại, nên quan sát cửa tổ và nhấc thử độ nặng vẫn là cách kiểm chính.

Tìm hiểu thêm từng mối nguy trong chuyên mục Rủi ro & thiên địch, hoặc các bước chăm cơ bản ở Kỹ thuật nuôi.

Học từ đàn thật

Kiến thức trên giấy chỉ thật sự rõ khi được nhìn tận mắt một tổ mở ra: ô ấu trùng nằm đâu, bình mật bình phấn trông thế nào, ong non khác ong già ra sao. Trại Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh nuôi ong dú, có mật ong dú, tổ giống và sản phẩm từ sáp ong dú. Ai muốn học bằng tay có thể đăng ký tour thực hành tại trại để xem một đàn khoẻ trông thế nào trước khi tự chẩn đoán đàn nhà.

Câu hỏi thường gặp