Quãng giáp hạt là gì: nhận ra sớm ở ong dú và ong mật

Trong nghề ong, «giáp hạt» là chữ mượn từ nhà nông: quãng lúa cũ đã ăn gần hết mà lúa mới chưa gặt. Với ong, đó là khoảng thời gian hoa của đợt trước đã tàn mà đợt sau chưa nở, nên đàn phải sống bằng phần đã cất trong tổ. Quãng này năm nào cũng có, chỉ khác nhau ở thời điểm và độ dài tuỳ vùng.

Người mới nuôi thường biết mùa hoa rất rõ nhưng lại không để ý mùa không hoa. Mà phần lớn đàn yếu, đàn tàn đều bắt đầu từ đây. Hiểu đúng khái niệm này, và hiểu ong dú phản ứng khác ong mật ra sao, sẽ giúp nhận ra vấn đề sớm hơn vài tuần.

Giáp hạt xảy ra khi nào

Không có một tháng cố định cho cả nước. Mỗi vùng có nhịp riêng, gắn với mùa mưa, mùa khô và loại cây trồng chính:

• Vùng có mùa khô rõ như Nam Bộ: thường rơi vào giữa và cuối mùa khô, khi cây ăn trái đã ra hoa xong và cỏ cháy.
• Vùng có mùa đông lạnh như miền Bắc: những đợt rét đậm, mưa phùn kéo dài, ong ít bay được dù có hoa.
• Vùng mưa dầm: những tuần mưa liên tục cũng là giáp hạt, vì hoa bị rữa và ong không ra khỏi tổ.

Cách chắc nhất để biết quãng giáp hạt ở chỗ mình là ghi chép một năm: tháng nào ong mang phấn về nhiều, tháng nào gần như không.

Ong dú và ong mật phản ứng khác nhau

Nhiều tài liệu về giáp hạt viết cho ong mật, nên người nuôi ong dú áp vào dễ nhìn sai dấu hiệu. Hai loài sống theo kiểu khác hẳn:

Vì ong dú ít khi bỏ tổ, người nuôi dễ yên tâm sai: thấy đàn vẫn còn đó là nghĩ ổn. Thực ra đàn có thể đang teo dần trong nhiều tuần, và khi hoa trở lại thì đàn đã quá nhỏ để tận dụng.

Những dấu hiệu sớm cần thuộc

Với ong dú, thứ cạn đầu tiên thường là phấn chứ không phải mật. Phấn là thức ăn đạm để nuôi ấu trùng; hết phấn thì chúa đẻ chậm lại trước mọi thứ khác.

1. Ong về không mang phấn ở chân trong những ngày nắng tốt.
2. Khi mở tổ, bọng phấn rỗng hoặc chỉ còn lớp mỏng, trong khi bọng mật vẫn còn.
3. Vùng tổ con co nhỏ lại so với lần kiểm trước.
4. Ấu trùng, nhộng trắng xuất hiện ở cửa tổ: đàn đang bỏ bớt miệng ăn.
5. Quân dồn về một góc, tiếng rì rào trong thùng nhỏ hẳn.

Thấy dấu hiệu 1 và 2 là đủ để hành động. Chờ tới 4 và 5 là đã muộn.

Nguyên tắc xử lý chung

Nguyên tắc quan trọng nhất là chuẩn bị từ trước chứ không chữa khi đã đói: lần thu mật cuối trước mùa thiếu phải chừa lại phần đủ cho đàn, không tách đàn sát mùa thiếu, và giữ quanh khu đặt tổ những cây, cỏ có hoa lệch mùa. Khi buộc phải cho ăn bổ sung thì cho ít, đều, đặt trong tổ, và ngưng ngay khi đàn mang phấn về lại. Chi tiết từng bước nằm trong mục Kỹ thuật nuôi, còn danh sách cây theo mùa ở Nguồn hoa theo mùa.

Học từ một trại đang nuôi

Đọc về giáp hạt là một chuyện, nhìn tận mắt một bọng phấn cạn khác bọng phấn đầy ra sao lại là chuyện khác. Trại ong dú Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh nuôi ong dú quanh năm, có mật ong dú, tổ giống và các sản phẩm từ sáp ong dú như son dưỡng môi, hộp quà mật; thông tin ở ongquy.com. Người mới muốn thực hành mở tổ, đọc bọng có thể tham gia buổi học thực hành tại trại.

Câu hỏi thường gặp