Thay chúa ong dú như ong mật được không: chọn giống sao

«Mua chúa tốt về thay là đàn lên»: câu này đúng với ong mật nhưng gần như không áp dụng được cho ong dú. Chúa ong dú đã đẻ không bay được, không nhốt lồng gửi đi được, nên người nuôi chọn giống bằng cách chọn cả đàn và nhân từ những đàn tốt nhất qua tách đàn. Muốn cải thiện trại, phải nghĩ theo đơn vị đàn chứ không theo đơn vị chúa.

Vì sao thói quen thay chúa không mang sang được

Ở ong mật, chúa là thứ có thể mua bán: chúa giao phối được nhốt lồng nhỏ, gửi đi xa, giới thiệu vào đàn mới. Nhiều người nuôi ong mật thay chúa định kỳ để giữ đàn sung, hoặc để đổi tính đàn dữ sang hiền.

Ở ong dú, mọi khâu ấy đều vướng. Chúa đã giao phối thì bụng to, nặng, không còn bay, sống gắn với khối nhộng của đàn mình. Đưa ra khỏi tổ là chúa rất dễ chết. Chúa tơ chưa giao phối thì có, đàn khỏe thường nuôi sẵn một số, nhưng chúng phải tự bay ra giao phối, và không có cách giới thiệu chúa tơ ổn định như lồng chúa ong mật. Vì vậy, ở quy mô trại nhỏ, chuyện mua chúa về thay gần như không phải là lựa chọn thực tế.

Điều này dẫn tới một thay đổi lớn: nếu một đàn ong dú yếu tính, hay suy, người nuôi không sửa bằng cách thay chúa. Hoặc chăm cho đàn hồi, hoặc thôi lấy đàn đó làm nguồn nhân.

Đàn ong dú tự lo chuyện chúa ra sao

Đàn ong dú có cơ chế riêng để không bao giờ trống chúa lâu. Trong tổ thường có chúa tơ được nuôi sẵn. Khi chúa đẻ chết, đàn có thể để một chúa tơ ra giao phối rồi thay vào. Khi người nuôi tách đàn, phần không có chúa cũ sẽ dùng những ô nhộng còn trong khối để nuôi chúa mới, nếu phần ấy đủ ong, đủ nhộng và đủ thức ăn.

Người từ ong mật quen kiểm tra trứng để biết đàn có chúa hay không. Với ong dú, dấu hiệu dễ nhìn hơn là khối nhộng mới có đang được xây tiếp hay không. Khối nhộng không lớn thêm qua nhiều tuần, đàn vắng dần, thì mới nghi tới chuyện chúa. Chi tiết về mất chúa đã có ở mục Rủi ro & thiên địch.

Chọn giống qua cả đàn: nhìn những gì

Khi chúa không còn là đơn vị chọn, mọi tiêu chí phải đo trên cả đàn và đo qua thời gian. Bảng sau tóm những điểm có thể quan sát mà không cần mở thùng nhiều.

Không có tiêu chí nào đủ một mình. Một đàn rất đông nhưng hay suy mỗi lần giáp hạt chưa chắc tốt bằng một đàn vừa phải mà năm nào cũng giữ được sức. Lượng mật thu được cũng nên xem là một trong nhiều yếu tố, không phải tiêu chí duy nhất, vì nó phụ thuộc nhiều vào chỗ đặt thùng và nguồn hoa quanh đó.

Tách đàn chính là cách chọn giống

Ở ong mật, người nuôi có thể nuôi chúa từ đàn tốt rồi phân ra nhiều đàn. Ở ong dú, con đường tương đương là tách từ đàn tốt. Mỗi lần tách là một lần quyết định đàn nào được nhân lên.

1. Xếp hạng trong đầu, hoặc trong sổ. Sau ít nhất một vòng mùa, chia các đàn thành ba nhóm: đáng nhân, giữ bình thường, cần theo dõi.
2. Chỉ tách nhóm đáng nhân. Đàn bình thường cứ để ổn định, không tách chỉ vì đàn đông.
3. Tách vào đúng lúc. Mùa có hoa, đàn đông, khối nhộng lớn, mật phấn đủ cho cả hai phần.
4. Theo dõi đàn con. Ghi đàn con tách từ đàn nào, xem nó có giữ được những điểm tốt của đàn mẹ không.
5. Bỏ dần nhánh kém. Đàn con nào liên tục yếu, khó giữ, không lấy làm nguồn cho lần tách sau.

Cách làm này chậm hơn nhiều so với thay chúa ong mật, nhưng sau vài năm, trại sẽ có những nhánh đàn quen với khí hậu, nguồn hoa và cách chăm của chính mình.

Khi mua đàn mới, chọn thế nào

Vì không thay chúa được, đàn mua về là đàn sẽ đi cùng trại lâu dài. Người từ ong mật sang nên chú ý:

• Hỏi đàn đã ở thùng hiện tại bao lâu, đã qua mùa giáp hạt nào chưa.
• Xem cửa tổ vào sáng sớm, đừng chỉ xem trong thùng đã mở sẵn.
• Ưu tiên đàn tách từ trại nuôi, không mua tổ khai thác từ rừng.
• Mua vài đàn từ cùng một nguồn trước, theo dõi rồi mới mua thêm.

Lời khuyên từ trại

Ở trại Ong Quý vùng Trảng Bàng, đàn được nhân bằng tách từ những thùng đã theo dõi qua nhiều mùa, và không bắt tổ rừng. Người từ ong mật sang nên chấp nhận một nhịp chậm: năm đầu học quan sát, năm sau mới bắt đầu chọn đàn nguồn. Ai cần tổ giống ong dú đã ổn định, hay tìm hiểu mật ong dú và các sản phẩm từ sáp ong dú, có thể xem tại trại Ong Quý. Việc ghi từng đàn qua nhiều mùa để xếp hạng nguồn tách có thể làm trên ứng dụng quản lý đàn cho đỡ thất lạc.

Câu hỏi thường gặp