Xem cửa tổ đoán sức đàn ong dú: giải thích từ A đến Z

Vì sao chỉ đứng ngoài nhìn cái lỗ ra vào mà đoán được sức của cả một đàn ong dú? Câu trả lời nằm ở cách đàn tự tổ chức. Mọi việc bên trong thùng, từ nuôi con, cất mật đến giữ nhà, đều đòi hỏi vật liệu và công lao động mang về qua đúng một lối. Cửa tổ vì thế giống như cổng kho của một xưởng: nhìn hàng ra hàng vào là đoán được xưởng đang chạy hay đang đình trệ.

Bài này đi theo từng dấu hiệu, giải thích nó sinh ra từ đâu, để người mới hiểu bản chất chứ không chỉ học thuộc mẹo.

Cửa tổ ong dú được làm từ gì

Ong dú không tiết sáp đủ để xây tổ một mình như ong mật. Chúng trộn sáp tự tiết với nhựa cây thu về từ vỏ, chồi, vết thương trên thân cây, tạo ra một vật liệu sẫm màu, hơi dẻo, thường gọi là sáp đắng hay keo. Lối vào được xây thành một cái ống nhô ra bằng chính vật liệu đó. Ống có hai việc: thu hẹp lối vào để dễ canh, và giữ một lớp nhựa dính giúp cản kiến hay côn trùng bò vào.

Hình dáng ống khác nhau theo loài: có loài ống ngắn và loe, có loài ống dài và hẹp. Vì vậy chỉ so ống giữa các tổ cùng loài mới có ý nghĩa.

Bảng tra các dấu hiệu ở cửa tổ

Hiểu đúng chuyện đếm ong ra vào

Đếm số con bay ra trong một phút là cách đo nhanh nhất, nhưng cũng là cách dễ hiểu sai nhất. Nhịp bay phụ thuộc rất mạnh vào nhiệt độ và ánh sáng: sáng nắng ráo ong bay nhiều, trưa nắng gắt có thể chậm lại, chiều muộn và trời âm u thì giảm hẳn. Ngay sau mưa, ong có thể ùa ra đông bất thường để tranh thủ kiếm ăn. Thùng vừa bị va chạm cũng có đợt bay loạn.

Từ đó rút ra nguyên tắc: con số đếm được không có giá trị tuyệt đối. Nó chỉ có nghĩa khi so các tổ cùng loài, cùng chỗ, cùng giờ, hoặc so một tổ với chính nó ở các lần trước. Ai đưa ra một con số «chuẩn» áp cho mọi nơi thì nên nghe dè dặt.

Phân biệt phấn và nhựa trên chân ong

Người mới hay gộp hai thứ này làm một, trong khi ý nghĩa khác nhau. Phấn hoa thường có màu vàng, cam, trắng ngà, nhìn khô và hơi xốp. Nhựa cây thì bóng, trong hoặc nâu sẫm, trông như giọt keo dính. Đàn mang nhiều phấn là đang nuôi con mạnh; đàn mang nhiều nhựa là đang xây dựng. Một đàn khoẻ thường có cả hai, tỉ lệ thay đổi theo mùa. Đàn mà suốt nhiều buổi nắng không thấy mang gì về thì cần mở ra kiểm tra.

Những lần cửa tổ đánh lừa người nhìn

• Mùa ít hoa: ong mang phấn về thưa ở mọi tổ. Đó là mùa, chưa phải đàn yếu.
• Đàn vừa sang thùng: chưa kịp xây ống, cửa trông trống trải dù đàn khoẻ.
• Đàn bị cướp: cửa rất nhộn nhịp nhưng là ong lạ vào lấy mật; dấu hiệu là có vật lộn ở miệng ống, xác ong rơi trước cửa.
• Thùng nóng quá: một số con đứng quạt ở cửa, trông như đông đúc nhưng thật ra đàn đang chống nóng.

Muốn đi sâu hơn về cách chọn đàn trước khi mua, xem mục Chọn tổ giống; về cách chống kiến và đàn cướp, xem Rủi ro & thiên địch.

Từ hiểu cửa tổ đến chọn đàn đầu tiên

Đọc được cửa tổ rồi thì bước kế tiếp là đứng trước một đàn thật và tập nhìn. Không gì thay được việc so tận mắt nhiều tổ cạnh nhau. Trại Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh nuôi ong dú bằng đàn tách, làm mật ong dú, tổ giống, son dưỡng môi từ sáp ong dú và hộp quà mật; thông tin chung có ở ongquy.com. Ai muốn thực hành nhìn cửa tổ bên cạnh người nuôi có thể tham gia buổi học tại trại.

Câu hỏi thường gặp