Vì sao ong dú nhạy thuốc trừ sâu hơn ong mật?

Cùng một đợt phun trên cánh đồng, thùng ong mật đặt đầu bờ có khi chỉ hao vài nhúm quân, còn tổ ong dú dưới gốc xoài thì suy hẳn trong mấy tuần sau. Người mới nuôi thường nghĩ ong dú «yếu». Thật ra chúng không yếu, chúng chỉ sống theo một kiểu khiến thuốc trừ sâu đánh trúng nặng hơn. Hiểu được kiểu sống đó thì biết nên phòng ở chỗ nào.

Vùng bay hẹp, không có đường lui

Ong mật có thể bay đi kiếm ăn rất xa, nên khi một vườn bị phun, chúng vẫn còn nhiều vườn khác. Ong dú thì khác: phần lớn ong thợ chỉ kiếm ăn trong khoảng vài trăm mét quanh tổ. Khi cả xóm vào vụ phun, vùng kiếm ăn của đàn gần như bị phủ toàn bộ. Không phải ong dú tìm đến chỗ có thuốc, mà là chỗ có thuốc chiếm hết chỗ chúng có thể đến.

Thân nhỏ, liều nặng

Một con ong dú nhỏ hơn con ong mật nhiều lần. Khi bay qua làn sương thuốc hay đậu lên lá vừa phun, lượng hóa chất bám vào mỗi con tính trên cân nặng cơ thể là lớn hơn. Các tài liệu về ong không ngòi ở nhiều nước cũng ghi nhận một số loài nhạy hơn ong mật với một số nhóm thuốc trừ sâu. Không thể nói chính xác cho từng loại thuốc, nhưng nguyên tắc chung rất rõ: thứ gì gây hại cho ong mật thì người nuôi ong dú nên coi là nguy hiểm hơn.

Cách nuôi ấu trùng: niêm phong một lần

Đây là điểm ít người để ý nhất. Ong mật cho ấu trùng ăn nhiều lần, mỗi lần một ít. Ong dú làm khác hẳn: ong thợ đổ đầy thức ăn gồm mật và phấn vào ô ấu trùng, chúa đẻ trứng lên đó, rồi ô được bịt kín. Ấu trùng nở ra ăn hết khối thức ăn ấy trong ô đóng.

Hệ quả là nếu phấn mang về đã nhiễm thuốc, nó bị khóa vào cả một loạt ô cùng lúc. Không có cách nào thay phần ăn khác. Tác hại vì thế đến chậm: ong thợ ngoài cửa có khi vẫn ra vào, nhưng một hai tuần sau mở tổ mới thấy cả mảng bầu ấu trùng thâm, không nở.

Đàn không thể bỏ chạy

Ong mật gặp môi trường xấu đôi khi bỏ tổ bay đi cả đàn. Ong dú hầu như không làm được điều này. Chúa ong dú sau khi bắt đầu đẻ có bụng to nặng, không bay được nữa. Đàn gắn với tổ, và nếu vùng xung quanh bị phun liên tục thì đàn chỉ có thể co lại, suy dần tại chỗ.

Kho dự trữ giữ thuốc lâu

Ong dú cất mật và phấn trong các bầu sáp quanh khu ấu trùng. Phấn nhiễm thuốc mang về hôm nay có thể nằm trong bầu nhiều ngày rồi mới được dùng để nuôi lứa sau. Vì thế một đợt phun ngắn vẫn có thể kéo theo ảnh hưởng dài hơn người ta tưởng.

So sánh nhanh hai loài

Biết vậy rồi, người nuôi nên làm gì

• Coi việc chọn chỗ đặt tổ là biện pháp phòng thuốc quan trọng nhất, vì không thể trông vào việc ong tự tránh.
• Đừng chỉ nhìn cửa tổ: hai tuần sau đợt phun gần, mở kiểm tra bầu ấu trùng.
• Kỹ thuật học từ ong mật như dời tổ ngắn hay chờ đàn tự bỏ đi không áp dụng được cho ong dú.
• Khi chọn tổ giống, hỏi rõ tổ được nuôi ở vùng nào, xung quanh canh tác gì. Xem thêm ở mục Chọn tổ giống.

Các mối nguy khác ngoài thuốc trừ sâu, như kiến, ruồi ký sinh, thằn lằn, được bàn trong mục Rủi ro & thiên địch.

Học từ một trại đang nuôi thật

Đọc thì hiểu nguyên lý, nhưng nhìn tận mắt một bầu ấu trùng khỏe và một bầu ấu trùng hỏng mới nhớ lâu. Trại Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh nuôi ong dú để lấy mật, bán tổ giống và làm các món từ sáp ong dú như son dưỡng môi, hộp quà mật. Người muốn học thực hành có thể đăng ký tour tham quan và học tại trại.

Câu hỏi thường gặp